Za chwilę nie będzie nas stać na opiekę nad seniorami. Ekspertka: system jest na skraju załamania 

Zawód opiekuna osób starszych w Polsce przeżywa poważny kryzys. Coraz mniej Polaków decyduje się na tę ścieżkę zawodową, a rosnące zapotrzebowanie na opiekę sprawia, że system staje się coraz mniej wydolny. Problem pogłębia się przez bariery kulturowe, niestabilność zatrudnienia oraz brak odpowiedniego wsparcia finansowego. 

Praca opiekuna osób starszych w Polsce jest w dużej mierze postrzegana jako zajęcie dla kobiet. Jak wyjaśnia Ada Zaorska w Medonecie, podopieczni często oczekują, że to właśnie kobieta będzie zajmować się domem i codziennymi obowiązkami, co dodatkowo ogranicza pulę kandydatów. Mężczyźni rzadko są akceptowani nawet w sytuacji, gdy opiekują się innym mężczyzną. Zawód ten wiąże się także z dużą niestabilnością — opiekunka otrzymuje wynagrodzenie wyłącznie za przepracowane godziny, a w przypadku nagłej hospitalizacji lub śmierci podopiecznego, dochód zostaje wstrzymany. To sprawia, że planowanie przyszłości, np. wzięcie kredytu, staje się praktycznie niemożliwe. 

W efekcie większość opiekunek stanowią kobiety na emeryturze, które dorabiają do niewielkich świadczeń. Za kilka lat wiele z nich również będzie potrzebować wsparcia, co dodatkowo obciąży system opieki. Praca opiekunki traktowana jest obecnie głównie jako sposób na dorobienie do emerytury, a nie jako stabilne zatrudnienie. 

Coraz więcej opiekunek z zagranicy 

W ostatnich latach rośnie liczba opiekunek pochodzących z zagranicy, zwłaszcza z Ukrainy. Przed wybuchem wojny ukraińsko-rosyjskiej w Polsce dominowały Polki świadczące usługi całodobowe z zamieszkaniem u podopiecznego. Sytuacja zmieniła się po 2022 r., gdy do Polski zaczęły napływać Ukrainki szukające pracy, często z dziećmi. W tym samym czasie wiele polskich opiekunek rezygnowało z zawodu z powodu problemów zdrowotnych, zmęczenia lub obowiązków rodzinnych. Nowe pracownice z zagranicy wypełniły powstałą lukę, umożliwiając dalsze funkcjonowanie systemu opieki. 

Jednak obecne zmiany prawne mogą wkrótce ograniczyć dostęp do zagranicznej siły roboczej. Uzyskanie wizy i zezwolenia na pracę dla osób spoza Unii Europejskiej stało się niemal niemożliwe, co budzi obawy o przyszłość branży. Zaorska podkreśla, że jeśli sytuacja się nie zmieni, liczba osób wymagających opieki przewyższy liczbę dostępnych opiekunów. 

Koszty i formy zatrudnienia opiekunów 

Koszt zatrudnienia opiekuna zależy od zakresu potrzeb podopiecznego. Niektóre osoby wymagają wsparcia kilka razy w tygodniu, inne potrzebują pomocy codziennie przez kilka godzin, a jeszcze inne — całodobowej opieki z zamieszkaniem. W przypadku usług na godziny, stawki w Świdniku wynoszą od 30 do 50 zł brutto za godzinę, co przy ośmiogodzinnym dniu pracy daje wynagrodzenie zbliżone do najniższej krajowej, pod warunkiem ciągłości zlecenia. 

Przy całodobowej opiece większość opiekunek pracuje nieoficjalnie, co wynika z obowiązujących przepisów. Legalne zatrudnienie oznacza zarobki w granicach 4–6,5 tys. zł netto, do których należy doliczyć składki i podatki. W przypadku opiekunek z zagranicy, które pracują legalnie, obowiązuje najniższa krajowa — 4666 zł brutto, z czego po odliczeniu składek pozostaje około 3 tys. zł netto, a resztę kosztów pokrywa rodzina. 

Rodziny często szukają oszczędności, wybierając opiekę na godziny lub zatrudniając opiekunki nieoficjalnie, co pozwala uniknąć kosztów składek i podatków. Jednak takie rozwiązania wiążą się z ryzykiem — brak umowy oznacza brak ochrony prawnej zarówno dla podopiecznego, jak i opiekuna. Często decydują się także na zatrudnienie opiekunek z zagranicy, choć bariera językowa i brak doświadczenia mogą prowadzić do problemów w codziennej opiece. 

Brak docenienia i trudne warunki pracy 

Opiekunki osób starszych często skarżą się na brak uznania dla swojej pracy. Wielu seniorów oczekuje, że opiekunka będzie traktować ich jak członków rodziny, nie zdając sobie sprawy z tego, że ich własne dzieci nie mogą się nimi zająć z powodu pracy lub odległości. Zanim opiekunka zyska zaufanie podopiecznego, często spotyka się z nieufnością i brakiem akceptacji. 

Zaufanie jest kluczowe w tej pracy, zwłaszcza gdy opiekunka odpowiada za zakupy czy podawanie leków. Osoby starsze bywają podejrzliwe, a w przypadku zaginięcia jakiegoś przedmiotu pierwsze podejrzenia padają na opiekunkę, mimo że takie sytuacje są rzadkie. Praca ta wymaga ogromnej empatii i odporności psychicznej, szczególnie gdy podopieczny cierpi na choroby przewlekłe lub zaburzenia pamięci. Zaangażowanie i poświęcenie nie zawsze idą w parze z odpowiednim wynagrodzeniem czy stabilnością zatrudnienia. 

Potrzeba zmian systemowych 

Aby poprawić sytuację w branży opieki, konieczne jest podniesienie prestiżu zawodu oraz docenienie kwalifikacji i doświadczenia opiekunów. Zaorska zwraca uwagę, że osoby po ukończeniu specjalistycznych kursów oczekują wyższych stawek, jednak w wielu firmach nie jest to możliwe ze względu na niską opłacalność działalności. Brak motywacji do rozwoju zawodowego i niskie płace prowadzą do dużej rotacji wśród pracowników. 

Ważne jest także docenienie umiejętności praktycznych i radzenia sobie w trudnych sytuacjach, które są niezbędne w tej pracy. W Polsce jednak nie przekłada się to na wyższe wynagrodzenie, co zniechęca do pozostania w zawodzie. 

Wsparcie finansowe i nowe rozwiązania 

Rodziny mogą korzystać z różnych form wsparcia, takich jak fundusz wspomagania, jednak na decyzję komisji trzeba czekać nawet pół roku. W tym czasie opieka musi być zapewniona na własny koszt. Od miesięcy oczekiwany jest bon senioralny, który miałby wesprzeć rodziny opiekujące się seniorami poprzez dofinansowanie usług specjalistów w domu. Jednak obecnie sytuacja pozostaje niepewna, a nawet jeśli bon zostanie wprowadzony, będzie to jedynie uzupełnienie dotychczasowego systemu. 

Na rynku pojawiają się także nowe rozwiązania, takie jak asystent osoby niepełnosprawnej czy opieka wytchnieniowa, które mogą nieco poprawić sytuację, jednak ze względu na długi czas wdrażania i niewielką liczbę chętnych do pracy, zmiany te będą miały ograniczony wpływ. 

Wyzwania związane z zatrudnianiem opiekunów z zagranicy 

Zatrudnianie opiekunek z zagranicy jest obecnie jedyną realną alternatywą dla wielu rodzin, jednak nowe przepisy wprowadzane od czerwca 2025 r. znacznie utrudnią uzyskanie wiz i zezwoleń na pracę. Tymczasem liczba osób wymagających opieki stale rośnie, a rodziny coraz częściej poszukują opieki z zamieszkaniem. Wysokie koszty sprawiają jednak, że część z nich decyduje się na zatrudnianie opiekunek nieoficjalnie. 

Bariery językowe stanowią dodatkowe wyzwanie — choć łatwiej porozumieć się z osobami mówiącymi językami słowiańskimi, skuteczna komunikacja pozostaje problemem. W krajach Europy Zachodniej, takich jak Niemcy czy Austria, akceptuje się korzystanie z translatorów, jednak w Polsce nie jest to jeszcze powszechna praktyka. 

Nowoczesne technologie, takie jak sztuczna inteligencja, nie są w stanie zastąpić człowieka w opiece nad osobami starszymi. Jak podkreśla Zaorska, tylko człowiek może zapewnić odpowiednią opiekę, wsparcie emocjonalne i bezpieczeństwo podopiecznemu.