Dlatego kawa nie działa. Ten błąd o poranku popełniają niemal wszyscy 

Poranna kawa to dla milionów ludzi codzienny rytuał, który ma dodawać energii i pomagać w przebudzeniu. Badania naukowe pokazują jednak, że efekt ten bywa złudny — a kofeina w pewnych okolicznościach może prowadzić do większego zmęczenia niż przed jej wypiciem. 

Mechanizm działania kofeiny opiera się na blokowaniu adenozyny — naturalnego neuromodulatora obecnego w ośrodkowym układzie nerwowym, który reguluje potrzebę snu. W Medonecie czytam, że w ciągu dnia poziom tej substancji stopniowo rośnie, sygnalizując organizmowi potrzebę odpoczynku. Kofeina nie zmniejsza jej ilości, lecz jedynie blokuje receptory, przez co tymczasowo tłumi uczucie zmęczenia. Gdy organizm rozłoży tę substancję, odłożona adenozyna nadal czeka — i senność powraca, często ze zdwojoną siłą. 

Zrozumienie tego mechanizmu tłumaczy, dlaczego ludzie sięgają po kawę codziennie — nie tyle dla energii, co by uniknąć objawów odstawienia. Według przeglądu badań z 2018 r. ok. 90 proc. dorosłych Amerykanów sięga po kawę niemal każdego dnia. Wśród naukowców i lekarzy coraz częściej pojawia się pytanie, czy ten nawyk faktycznie dodaje pobudzenia, czy jedynie maskuje objawy jego braku. 

Kawa jako lekarstwo na odstawienie 

Przegląd badań z 2018 r. pokazuje, że rzekome korzyści psychoaktywne płynące z picia kawy mogą wynikać głównie z odwrócenia negatywnych skutków odstawienia kofeiny, a nie z faktycznego wzrostu energii. Osoby regularnie pijące ten napój mogą po jego wypiciu wracać do swojego standardowego poziomu koncentracji, a nie go przekraczać. Naukowcy podkreślają, że ta zależność sprawia, iż codzienny kubek kawy bywa bardziej koniecznością niż rzeczywistym wzmocnieniem. 

Kofeina spożywana po południu lub wieczorem może dodatkowo utrudniać zasypianie, skracać czas snu i pogarszać jego jakość. Badania prowadzone z użyciem elektroencefalografii (EEG), dzienników snu i ankiet potwierdzają, że późne spożycie tej substancji skutkuje większym zmęczeniem następnego dnia. Błędne koło jest wówczas nieuniknione — gorszy sen wzmaga potrzebę sięgania po kolejną filiżankę. 

Kofeina i regeneracja śpiącego mózgu 

Nowe badanie opublikowane w 2025 r. w czasopiśmie "Communications Biology" analizowało wpływ kofeiny na śpiący mózg. Naukowcy przeprowadzili eksperyment z udziałem 40 zdrowych dorosłych, którym podano 200 mg tej substancji lub placebo. Analizowali nie tylko standardowe fazy snu, ale też złożoność i dynamikę aktywności mózgowej. 

Wyniki wykazały, że kofeina zmienia rytmy mózgowe związane ze snem, szczególnie podczas fazy NREM, czyli snu bez szybkich ruchów gałek ocznych. Osłabieniu uległy fale delta i theta, a wzrosła aktywność beta — typowa dla stanu czuwania. Oznacza to, że nawet podczas snu mózg pozostaje w stanie większego pobudzenia, co sprawia, że odpoczynek jest mniej regenerujący. Analizy z użyciem uczenia maszynowego potwierdziły, że zmiany te są wyraźniej widoczne po przyjęciu kofeiny niż po placebo. 

Cukier i błędne koło zmęczenia 

Na samopoczucie po wypiciu kawy wpływa nie tylko kofeina, ale też to, co do niej dodajemy. Mleko, cukier, syropy smakowe czy bita śmietana zwiększają zawartość cukru w napoju. Po początkowym wzroście energii może pojawić się gwałtowny spadek glukozy we krwi, a w konsekwencji — uczucie senności. Podobny mechanizm dotyczy słodzonych napojów energetycznych i gazowanych. 

Wpływ kofeiny jest przy tym indywidualny — każdy organizm metabolizuje tę substancję w innym tempie. U niektórych osób już jedna filiżanka może wywoływać zmęczenie, podczas gdy inne mogą wypić kilka i nie odczuwać negatywnych skutków. Kluczowe znaczenie mają zarówno pora spożycia, jak i jego częstotliwość — filiżanka rano to zupełnie inne oddziaływanie na organizm niż ta sama porcja przyjęta wieczorem.