Krótko o lokacji miejskiej Wyszkowa i jej datacji

Kilka tygodni temu podczas Dni Wyszkowa odbyła się konferencja "Świadkowie czasu - koleje losu" w ramach której uczestnicy mogli usłyszeć kilka świetnych wykładów dotyczących dziejów Wyszkowa i okolic. Ponieważ nie każdy mógł wziąć w niej udział poprosiliśmy organizatorów o możliwość opublikowania tych artykułów na łamach WDI24.pl. Dziś piąty z nich - autorstwa Oliwiera Ciskowskiego pt. "Krótko o lokacji miejskiej Wyszkowa i jej datacji".

Oliwier Ciskowski
W ostatnich dziesięcioleciach ukazało się kilka interesujących prac naukowych, w których poruszona została kwestia lokacji miejskiej Wyszkowa. Niestety, niemal każda ze wspomnianych publikacji umiejscawia to wydarzenie, jakże ważne dla historii każdego miasta, pod inną datą. Celem niniejszej pracy jest więc nie tylko omówienie przyczyn, przebiegu i skutków nadania Wyszkowowi praw miejskich, ale również zebranie pojawiających się w literaturze przedmiotu proponowanych dat tego wydarzenia i ocena ich prawdziwości.

Wyszków, podobnie jak wiele innych osad położonych nad dolnym Bugiem i Narwią, stanowił zapewne już od przełomu XI i XII wieku własność biskupstwa płockiego, zwanego wówczas również biskupstwem mazowieckim. W XIII i XIV wieku podstawę dla lokacji nowych ośrodków miejskich na obszarze biskupszczyzny stanowił przywilej księcia mazowieckiego Siemowita I z 1254 roku. Na mocy nadanych przez niego uprawnień biskupi w tym okresie lokowali na obszarze wschodniego Mazowsza jedynie Pułtusk, do czego doszło w pierwszej połowie XIV wieku[1]. Z czasem przywilej ten stracił jednak na znaczeniu i już na przełomie XV i XVI stulecia lokacja nowych ośrodków miejskich przez biskupów płockich wymagała formalnego przyzwolenia ze strony władcy. Przyzwolenie takie uzyskał biskup Wincenty Przerębski, który w początkach XVI wieku nadał prawa miejskie Wyszkowowi i Brokowi, pragnąc tym ruchem umożliwić nadbużańskim ośrodkom biskupim nawiązanie rywalizacji gospodarczej z tutejszymi miastami książęcymi, w szczególności z pobliskim Kamieńcem (dzisiejszym Kamieńczykiem)[2] [3].

Starsze publikacje, których przykładem może być m.in. praca Marii Żywirskiej, umiejscawiają lokację Wyszkowa w roku 1501. Część z nich zdaje się ponadto sugerować, jakoby prawa miejskie nadał Wyszkowowi nie biskup płocki, a ówczesny król Polski Jan Olbracht[4]. Data dzienna lokacji u M. Żywirskiej nie pojawia się, ponieważ jednak król zmarł w Toruniu 17 czerwca 1501 roku, uprawnionym jest uznanie, że rzekoma lokacja miałaby miejsce w pierwszych miesiącach tegoż roku.

W Metryce Koronnej pod datą 26 marca 1501 roku znajduje się informacja, iż na prośbę biskupa płockiego W. Przerębskiego król ustanowił jarmarki w dwóch należących do biskupa osadach – Wyszkowie i Broku. Wyszkowskie jarmarki miały być organizowane w dzień św. Apolonii (9 lutego) oraz w dzień św. Idziego (1 września), natomiast targ miał odbywać się w każdy wtorek[5]. Wydarzenie to można przyjąć za przyzwolenie królewskie na lokację nowych miast w obrębie nadbużańskich dóbr biskupich, które musiało poprzeć późniejszy akt lokacyjny wydany przez właściciela osady.

Nie należy jednak uznawać ustanowienia jarmarków za właściwy akt lokacyjny, co zdają się robić wcześniejsze publikacje na ten temat. Akt taki został wydany nie przez króla, lecz przez biskupa Przerębskiego i to dopiero w roku 1502. Z tej też przyczyny wszelkie datowanie nadania Wyszkowowi praw miejskich na rok 1501 należy uznać za niepoprawne i zapewne wynikające z błędnej interpretacji dokumentu królewskiego.

Nowsze publikacje zgodnie umiejscawiają datę lokacji miejskiej Wyszkowa na marzec 1502 roku, kiedy to swój dokument wystawił biskup Przerębski. Różna jest w nich jednak data dzienna tego wydarzenia. W swojej pracy poświęconej historii Wyszkowa J. Szczepański datuje wystawienie aktu lokacyjnego na piątek 11 marca 1502 roku[6]. Podstawą dla takiego przypuszczenia jest odpis tego aktu znajdujący się w księgach grodzkich pułtuskich. Został on sporządzony w 1775 roku na prośbę przedstawicieli miasta Wyszkowa, którzy uzasadniali to zniszczeniem poprzedniego aktu, zapewne znajdującego się w miejskim ratuszu.

W odpisie, sporządzonym zapewne na podstawie znajdującego się w archiwach biskupich łacińskiego oryginału jako datę wystawienia dokumentu podaje się piątek przed niedzielą Judica[7] nazywaną anno et 1502[8]. Dioniza Gimpel, autorka drugiej obszernej publikacji o dziejach Wyszkowa jako datę lokacji podaje jednak nie 11, a 10 marca, powołując się przy tym na łaciński tekst traktatu zachowany w jednej z XIX-wiecznych publikacji. Interesujący nas fragment aktu lokacyjnego brzmi w niej inaczej i jako dzień wydania dokumentu podaje: feria quinta ante dominicam proximam Judica, anno Domini 1502[9].

Feria quinta („dzień piąty”) w języku łacińskim oznacza czwartek, co w istocie przesuwa datę lokacji o jeden dzień. Wiemy, że akt nadania Wyszkowowi praw miejskich przetrwał w archiwach biskupich aż do 1775 roku, kiedy dokonano jego tłumaczenia. Można zatem przyjąć, że Wincenty Hipolit Gawarecki, który w swojej pracy przytoczył łaciński tekst dokumentu lokacyjnego, również mógł z niego korzystać.

Osobiście widzę pewną możliwość wyjaśnienia tej rozbieżności. Skoro akt lokacyjny w oryginale został wystawiony w języku łacińskim, to właśnie wersję w tym języku uważam za najbliższą oryginałowi. Pułtuski skryba, który podjął się jego tłumaczenia na język polski, zapewne błędnie przetłumaczył sformułowanie „dzień piąty” jako „piątek”, a nie „czwartek”. W mojej ocenie za datę lokacji miejskiej Wyszkowa należy więc uznać dzień 10 marca 1502 roku.

Dokładna analiza i omówienie pełnego tekstu aktu lokacyjnego będzie celem innej planowanej przeze mnie pracy. Warto tu jednak zwrócić uwagę na fakt, że jego treść wskazuje, iż biskup Przerębski dokonał pewnych modyfikacji względem klasycznych zapisów prawa niemieckiego, znacząco wzmacniając kompetencje właściciela nowego miasta i osłabiając autonomię lokalnego magistratu. Przejawem tego było zagwarantowanie biskupowi płockiemu wyłącznego prawa do mianowania zarówno burmistrza, jak i wszystkich rajców[10].

Akt nadania Wyszkowowi praw miejskich z 10 marca 1502 roku otworzył nowy rozdział w historii tego nadbużańskiego ośrodka. Umożliwił mu rozwój, przetrwanie i nawiązanie rywalizacji gospodarczej z sąsiednimi miastami. Trudno powiedzieć, jaki byłby dzisiejszy Wyszków, gdyby nie decyzja biskupa Przerębskiego. Być może byłby jedną z wielu małych nadbużańskich wsi. Tym bardziej należy więc docenić wagę wspomnianego aktu lokacyjnego dla dalszej historii miasta.

Bibliografia:

Źródła:

Archiwum Główne akt Dawnych w Warszawie, Grodzkie pułtuskie jurysdykcji biskupiej.

Archiwum Główne akt Dawnych w Warszawie, Metryka Koronna XIX.

Przywileje nadania i swobody przez królów polskich, książąt mazowieckich i biskupów

płockich udzielone miastom województwa płockiego (red.) Gawarecki W. H., Warszawa

1828.

Opracowania:

Gimpel D., Dzieje Wyszkowa, Warszawa 1984.

Szczepański j., Dzieje Wyszkowa i okolic, Warszawa 1998.

Wierzbowski t., Vademecum, Warszawa 1908.

Wiśniewski K., Pułtuskie grody i miasta w średniowieczu i we wczesnej nowożytności - próba

nowego spojrzenia, w: Studia i materiały z dziejów miasta i regionu, t. XI, Pułtusk 2024.

Żywirska M., Puszcza Biała. Jej dzieje i kultura, Warszawa 1972.

[1] Wiśniewski K., Pułtuskie grody i miasta w średniowieczu i we wczesnej nowożytności - próba nowego spojrzenia, [w:] Studia i materiały z dziejów miasta i regionu, t. XI, Pułtusk 2024, s. 134-137.

[2] D. Gimpel, Dzieje Wyszkowa, Warszawa 1984, s. 38.

[3] Dzisiejszy Kamieńczyk.

[4] M. Żywirska, Puszcza Biała. Jej dzieje i kultura, Warszawa 1972, s. 115.

[5] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Metryka Koronna XIX.

[6] J. Szczepański, Dzieje Wyszkowa i okolic, Warszawa 1998, s. 21.

[7] Niedziela judica, poprzedzająca niedzielę Palmową (Dominica Palmarum). W 1502 roku przypadała 13 marca;

[8] Archiwum Główne akt Dawnych w Warszawie, Grodzkie pułtuskie jurysdykcji biskupiej.

[9] Przywileje nadania i swobody przez królów polskich, książąt mazowieckich i biskupów płockich udzielone miastom województwa płockiego, (red.) W. H. Gawarecki, Warszawa 1828, s. 270.

[10] Ibidem.
Tekst pochodzi z publikacji pokonferencyjnej "Świadkowie czasu. Koleje losu" dofinansowanej przez Fundację Fundusz Współpracy i Gminę Wyszków. 
Konferencja „Świadkowie czasu. Koleje losu” została zorganizowana przez Stowarzyszenie Akademia Rozwoju Społecznego KLUCZ we współpracy z Gminą Wyszków, Miejsko-Gminną Biblioteką Publiczną im. C. Norwida w Wyszkowie, Centrum Kształcenia Ustawicznego im. Jana Kochanowskiego w Wyszkowie i Zespołem Szkół nr 3 im. Jana Kochanowskiego w Wyszkowie w ramach Dni Wyszkowa z okazji 524. rocznicy nadania praw miejskich.