Krótko o lokacji miejskiej Kamieńca i jej datacji

Kilka tygodni temu podczas Dni Wyszkowa odbyła się konferencja "Świadkowie czasu - koleje losu" w ramach której uczestnicy mogli usłyszeć kilka świetnych wykładów dotyczących dziejów Wyszkowa i okolic. Ponieważ nie każdy mógł wziąć w niej udział poprosiliśmy organizatorów o możliwość opublikowania tych artykułów na łamach WDI24.pl. Dziś piąty z nich - autorstwa Andrzeja Biernackiego pt. "Mord na Fideście. Na podstawie wspomnień ojca jego syn Andrzej opowiada o okrutnych wydarzeniach 1943 roku".

Oliwier Ciskowski

Na obszarze Polski znaleźć można wiele ośrodków, które w dawnych czasach posiadały prawa miejskie, a które utraciły je w wyniku splotów różnych wydarzeń. Przykładem takich miast, leżących na Mazowszu, mogą być Czersk, Nur czy opisywany w niniejszym artykule Kamieńczyk.

Pierwsza potwierdzona źródłowo wzmianka o Kamieńczyku (znanym wówczas pod nazwą Kamieniec) pochodzi z dokumentu księcia Siemowita III, wydanego w Warszawie 31 stycznia 1342 roku. Nadbużański ośrodek jest w nim wzmiankowany jako siedziba kasztelana[1]. Kasztelanowie kamienieccy pojawiali się w dokumentach z epoki jeszcze kilkukrotnie, w większości przypadków występując w nich w roli świadków[2].

W roku 1381, po śmierci Siemowita III, samodzielną władzę nad wschodnią częścią Mazowsza objął jego starszy syn Janusz I[3]. Władca ten okazał się dobrym gospodarzem, którego działania doprowadziły do znaczącego zwiększenia liczby miast książęcych na obszarze rządzonego przez niego księstwa czersko-warszawskiego[4]. Jest też osobą niezwykle istotną, o ile nie najistotniejszą, dla dawnych dziejów Kamieńczyka.

Z uwagi na liczną zwierzynę zamieszkującą okoliczne puszcze, książęta mazowieccy wystawili w Kamieńcu dwór myśliwski, gdzie zatrzymywali się wraz ze świtą na czas polowań[5]. Jak często książę Janusz I odwiedzał rzeczony dwór w trakcie objazdów księstwa, tego niestety nie wiemy. W końcowym okresie swojego panowania (lata 1425–1429) przebywał w okolicy tylko dwukrotnie, z czego jedynie raz, 6 czerwca 1429 roku, miał zatrzymać się w Kamieńcu[6].

Co się zaś tyczy lokacji miejskiej Kamieńczyka, to w literaturze przedmiotu doszło na przestrzeni lat w tej kwestii do pewnych przeinaczeń, które, jak sądzę, warto opisać i wyjaśnić.

Nie posiadamy obecnie żadnych potwierdzonych źródłowo informacji, które pozwoliłyby ustalić datę uzyskania przez Kamieniec praw miejskich. Najwcześniejszy dotykający tej materii dokument, którego treść przetrwała do naszych czasów, został wydany 15 kwietnia 1428 roku przez Janusza I. Warto przytoczyć tu przetłumaczony przeze mnie jego fragment:

„Kiedy na podstawie pewnych świadectw zostaliśmy poinformowani, że przywileje Jana Wanszika dotyczące wójtostwa w naszym miasteczku Kamieniec, położonym w dystrykcie warszawskim, zostały strawione i spalone przez ogień, wobec czego na prośbę Jana, syna wspomnianego Jana Wanszika, oraz innych, odnawiamy wspomniane przywileje…”[7]

W dalszej części tekstu wymieniane są zobowiązania i przywileje wójta, m.in. prawo do pobierania trzeciej części przychodów od kar sądowych i z karczmy czy też obowiązek do zbrojnego wsparcia księcia w razie wyprawy wojennej[8].

Z treści dokumentu jasno wynika, iż jest on jedynie potwierdzeniem wcześniejszej lokacji, której akt spłonął w pożarze. Wobec braku wcześniejszych źródeł, uzyskanie przez Kamieniec praw miejskich należy więc datować przed rokiem 1428. Tak uczynił w swojej publikacji Stanisław Pazyra[9]. Niestety, z nieznanych mi przyczyn liczni inni badacze bazujący na tej publikacji, m.in. Janusz Szczepański[10], Dioniza Gimpel[11] czy Maria Żywirska[12], lokację Kamieńca datowali dokładnie na rok 1428. Ze wspomnianych wcześniej przyczyn należy jednak uznać taką datację za błędną.

Być może wizyta księcia Janusza w Kamieńcu 6 czerwca 1429 roku, o której wspominałem wcześniej, wynikała z chęci osobistego zapoznania się z sytuacją tam panującą. Trasa objazdu świadczy bowiem, iż książę celowo udał się do Kamieńca, po czym powrócił na zachodnie tereny swego władztwa[13].

Nieco ponad dwie dekady później odnowienia przywileju lokacyjnego dla Kamieńca dokonał, w 1452 roku, książę Bolesław IV[14]. Jak dowiadujemy się z treści wystawionego wówczas dokumentu, poprzedni akt lokacji miał zostać skradziony. Niektóre źródła, zwłaszcza XIX-wieczne, również dokumentowi z 1452 roku błędnie przyznają status pierwszego aktu lokacyjnego[15].

W wyniku lokacji miejskiej na prawie niemieckim chełmińskim (o czym świadczy zachowany do dziś układ urbanistyczny wsi) Kamieniec mógł posługiwać się własną pieczęcią miejską i herbem. Zachowane odciski pieczęci przy dokumentach z 1547 i 1678 roku przedstawiają kroczącego lub biegnącego w prawą stronę jelenia, umiejscowionego na tarczy herbowej[16].

Zakończeniem niniejszej krótkiej publikacji niech będzie stwierdzenie, że jak widać na jej przykładzie, nawet niewielkie i zdawać by się mogło zapomniane osady, takie jak Kamieńczyk, mogą skrywać bogatą i interesującą historię, którą warto nie tylko zgłębiać, ale i odpowiednio promować, co, miejmy nadzieję, ziści się w niedalekiej przyszłości.

Bibliografia

Źródła:

• Nowy Kodeks Dyplomatyczny Mazowsza, część II, red. J. Laszkiewicz, Wrocław 1989.
• Warszawskie Archiwum Główne, Metryka Księstwa Mazowieckiego z XV–XVI wieku, t. I, Warszawa 1918.

Opracowania:

• Gimpel D., Dzieje Wyszkowa, Warszawa 1984.
• Grabowski J., Poczet książąt i księżnych mazowieckich, Kraków 2019.
• Pazyra S., Geneza i rozwój miast mazowieckich, Warszawa 1959.
• Skoczeń-Dombrowski B., Historia Kamieńczyka do 1795 roku, Białystok 1998.
• Sulimierski F., Chlebowski B., Walewski W. (red.), Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. III, Warszawa 1882.
• Szczepański J., Dzieje Wyszkowa i okolic, Warszawa 1998.
• Wilska M., Książę Janusz Starszy, Warszawa 1986.
• Wilska M., Mazowieckie środowisko dworskie Janusza Starszego, Warszawa 2012.
• Wittyg W., Pieczęcie miast dawnej Polski, Kraków–Warszawa 1905.
• Żywirska M., Puszcza Biała. Jej dzieje i kultura, Warszawa 1972.

[1] J. Laszkiewicz (red.), Nowy Kodeks Dyplomatyczny Mazowsza, część II, Wrocław 1989, akt 249, s. 252-253.

[2] B. skoczeń-Dombrowska, op. cit., Historia Kamieńczyka do 1795 roku, Białystok 1998, s. 8-9.

[3]  J. Grabowski, Poczet książąt i księżnych mazowieckich, Kraków 2019, s. 134.

[4] M. Wilska, Książę Janusz Starszy, Warszawa 1986, s. 22.

[5] 5 B. skoczeń Dombrowska, op. cit., s. 9.

[6] 6 M. Wilska, Mazowieckie środowisko dworskie Janusza Starszego, Warszawa 2012, mapa 10 oraz 16.

[7] Warszawskie archiwum Główne, Metryka Księstwa Mazowieckiego z XV-XVI wieku, tom I, Warszawa 1918, akt 614, s. 96.

[8] Ibidem.

[9] S. Pazyra, Geneza i rozwój miast mazowieckich, Warszawa 1959, s. 118.

[10] J. Szczepański, Dzieje Wyszkowa i okolic, Warszawa 1998.

[11] D. Gimpel, Dzieje Wyszkowa, Warszawa 1984, s. 38.

[12] M. Żywirska, Puszcza Biała, jej dzieje i kultura, Warszawa 1973.

[13] 6 czerwca jego obecność odnotowano w Zakroczymiu; M. Wilska, op. cit., mapa 16.

[14] B. Skoczeń-Dombrowska, op. cit., s. 11

[15] F. Sulimierski, B. chlebowski, W. Walewski (red.), Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. III, Warszawa 1882.

[16] W. Wittyg, Pieczęcie miast dawnej Polski, Kraków-Warszawa 1905, s. 103.

Tekst pochodzi z publikacji pokonferencyjnej "Świadkowie czasu. Koleje losu" dofinansowanej przez Fundację Fundusz Współpracy i Gminę Wyszków. 
Konferencja „Świadkowie czasu. Koleje losu” została zorganizowana przez Stowarzyszenie Akademia Rozwoju Społecznego KLUCZ we współpracy z Gminą Wyszków, Miejsko-Gminną Biblioteką Publiczną im. C. Norwida w Wyszkowie, Centrum Kształcenia Ustawicznego im. Jana Kochanowskiego w Wyszkowie i Zespołem Szkół nr 3 im. Jana Kochanowskiego w Wyszkowie w ramach Dni Wyszkowa z okazji 524. rocznicy nadania praw miejskich.